Innholdsfortegnelse for Huisgenoot Dinosourusse i Huisgenoot

Kom ons kyk hoe die aarde en alles wat hier leef, deur die oertyd ontwikkel het Wenk: Die afkorting m.j.g. staan vir miljoen jaar gelede…

DIE Trias-tydperk het met nog ’n ramp geëindig. Ons weet nie wat presies gebeur het nie, maar ons weet wel dat die meeste vyande van dinosourusse toe dood is. Dit het gesorg dat dino’s die wêreld omtrent oorgeneem en oral baas gespeel het. Party van hierdie dino’s was enorm groot. Die weer was baie warmer as vandag. Die wêreld was vol woude, veral varingwoude. Die lug het gewemel van vlieënde dino’s en die eerste voëls het verskyn. Die see was ook vol lewe. Seedino’s was monsters so groot soos haaie of klein walvisse en die see was propvol oervisse en -seekatte waaraan hulle kon smul. Hierdie tyd word die Jura-tydperk genoem. NAAM VAN FAAM Die megalosourus was die heel eerste dino wat ’n naam gekry het. Dit was in 1824.…

Sê dit so PLIE-oe-SOU-rus Dit beteken Meer soos ’n akkedis PURE AKKEDIS? Hulle kry hul naam omdat party kenners dink hulle is baie dieselfde as akkedisse. FEITE Lengte 15 meter Gewig 45 000 kg Kos Vis, seekatte en ander seediere Kleintjies Hulle is lewend gebore (nie uit eiers nie) Woonplek Europa en Suid-Amerika…

WAT BETEKEN DIT? PTEROSOURUS: Hulle was nie ware dino’s of voëls nie, maar reptiele wat kon vlieg. PTERODOUSTRO Sê dit so tê-roe-DOU-stroe Dit beteken Suidelike vlerk TUPANDAKTIEL Sê dit so toe-pan-DAK-tiel  Dit beteken Vinger soos Tupã (’n Suid-Amerikaanse god van donderweer) PTERODAKTIEL Sê dit so tê-roe-DAK-tiel Dit beteken Vingervlerk DIMORFODON Sê dit so die-MOR-foe-don Dit beteken Twee tandvorms DSOENGARIPTERUS Sê dit so SOEN-gha-RIP-ti-rus Dit beteken Vlerk uit die Dsoengakom (in China) SORDES Sê dit so SOR-dês Dit beteken Duiwel…

Sê dit so TJANG-joe-rap-tor Dit beteken Roofvoël met lang vere FEITE Lengte 122 cm Hoogte Sowat 60 cm Gewig 4 kg Kos Klein diere en voëls Kleintjies Hulle het eiers gelê. Woonplek China…

DIE dinosourusse wat vere gehad het, kon meestal nie daarmee vlieg nie. Party het donsige vere gehad om hulle warm te hou en maats nader te lok. Die eerste dino-vere was soos hare, maar baie dinosourusse het vere gehad nes dié van moderne voëls. Dis hoe ons weet dat dinosourusse die oupagrootjies is van vandag se voëls! Elke keer wanneer ’n nuwe dino met vere ontdek word, leer ons ’n bietjie meer oor waar voëls vandaan kom. CHINA Die meeste fossiele van dino’s met vere is in China ontdek. Baie dino’s het daar gesterf nadat vulkane uitgebars het. Die lawa uit die vulkane het die dino’s baie vinnig bedek. So het hul lywe goed bewaar gebly.…

Sê dit so sar-koe-SOE-gus Dit beteken Vleiskrokodil KAKE VERRAS-SINGS-AANVAL GROOTTE GROEIPYNE SuperKrok het 40 jaar lank gegroei! FEITE Lengte 12 meter Gewig 8 000 kg Kos Meestal vis, maar soms ook ’n dino wat te naby gekom het Kleintjies Hul eiers was 7,5 cm. Dis effens groter as vandag se krokodille s’n. Woonplek Afrika…

SOORTE FOSSIELE Alles wat ons van dinosourusse weet, het ons by fossiele geleer. Party fossiele is dele van die dino se lyf, soos bene of tande. Dis so lank gelede begrawe dat dit in klip verander het. Sommige fossiele bly regtig goed bewaar. Daar bestaan byna volledige geraamtes van die diplodokus en Zimbabawe se mbirisourus. Dié oorblyfsels vertel ons nie net hoe groot die dino was en hoe hy gelyk het nie, maar selfs die kleur van sy vere! SO WORD FOSSIELE GEVORM Wanneer ’n plant of dier sterf, breek dit in baie klein stukkiesop. Ditword ontbinding genoem. Hier is twee maniere waarop fossiele kan vorm: Dit word klip Die sagte dele soos die vel en hart ontbind, maar die harde dele soos die bene bly agter. Minerale in die…

Vlieënde reptiele en seereptiele uit die dino-tydperk word dikwels dinosourusse genoem, maar dis nie heeltemal reg nie. Die vlieënde reptiele word pterosourusse genoem en dié in die see is igtiosourusse. Dinosourusse word in twee groepe verdeel: dié met heupe soos voëls en dié met heupe soos akkedisse. AKKEDIS-HEUPE Hulle is die oupas en oumas van vandag se voëls. Baie het lang nekke gehad. Party was plantvreters en ander het vleis gevreet, soos die allosourus en die T. rex. VOËL-HEUPE Hul heupe lyk meer soos dié van voëls, maar hulle is nie familie van vandag se voëls nie. Hulle was almal plantvreters met taamlike kort nekke, soos die stegosourus en die trikeratops.…

DIE Kryt-tyd was so lank – amper 80 miljoen jaar – dat baie nuwe dino-soorte verskyn het. Aan die begin van die Kryt was die klimaat steeds warm. Daar was selfs reënwoude by die Noord-en Suidpool! Maar teen die einde van dié tydperk het die wêreld meer soos vandag begin lyk. Daar was vastelande en oseane, en die weer het koeler geword. Die dino’s het steeds koning gekraai, maar ál meer ander dier-en plantsoorte het begin leef, soos voëls in die lug en pragtige blomme op die grond. En die soogdiere was ál meer gereed om die planeet by die dino’s oor te neem … WANNEER WASDIT? 145-66 miljoen jaar gelede VRAATSIGE VENT Tirannosourus rex kon met een hap 200 kg vleis losskeur – dis ’n hele leeu! ’N SEE…

Sê dit so tri-KÊ-ra-tops Dit beteken Driehoring-gesig Die trikeratops het baie soos ’n enorme renoster gelyk. Wetenskaplikes het fossiele van drie jong keratopse saam ontdek. Dit laat hulle dink dat hierdie dino’s as gesinne saamgewoon het. Keratopse het graag hul horings en kraag gebruik om mee te pronk GROOTSTE KOP Hul enorme skedels was langer as ’n mens se hele lyf. KEER VOOR Trikeratopse het hul horings soms gebruik om met mekaar te baklei. FEITE Lengte 8-9 meter Hoogte 3 meter Gewig 6 000-12 000 kg Kos Meestal struike, varings en broodbome Kleintjies Hulle kon tot 15 eiers op ’n slag lê. Woonplek Noord-Amerika ONTMOET DIE FAMILIE Die trikeratops was lid van ’n groter familie wat die keratopse genoem word. Hier’s ’n paar van hulle.…

Die souropode-familie was enorme dinosourusse wat 140 miljoen jaar lank geleef het. Souropode beteken “pote soos ’n akkedis”. Hulle het van plante geleef en was die grootste landdiere wat nog ooit op die aarde gewoon het. Hulle het almal op vier dik pote geloop. Hul vel was vol bulte en skubbe. Hul kop en brein was klein en hul nek was gewoonlik baie lank en kon goed buig en draai. Om so groot te kon word, het souropodes vinniger gegroei as die meeste diere wat nog ooit geleef het. Tiener-souropodes kon binne een jaar 1 500 kg aansit! GROOTSTE DINO ’n Rib van die argentinosourus was langer as 15,2 meter! ARGENTINO-SOURUS Sê dit so AR-gin-TIE-noe-SOU-rus Dit beteken Akkedis van Argentinië Lengte 36 meter Hoogte 21,4 meter Gewig 70 000 kg SUPERSOURUS Sê…

Sê dit so tie-RA-noe-SOU-rus reks Dit beteken Koning van tiran-akkedisse Hierdie woeste dierasie het tande so lank soos vleismesse gehad. Hulle was die verskriklikste gediertes wat nog ooit op ons planeet geleef het … Hulle het so ’n lang naam dat ons dit gewoonlik korter skryf as T. rex ONTSNAP SO VAN T. REX! Wat doen ’n dino as T. rex hulle wil aanval? Hardloop weg! Die gallimimus het vinnig laat spat. Baklei terug! Die diplodokus het met hul horings teruggeveg. FEITE Lengte 12 meter Hoogte 4 meter Gewig 5 000-7 000 kg Kos Meestal trikeratopse Kleintjies Hul eiers was so groot soos groot voëleiers. Woonplek Amerika…

WAT BETEKEN DIT? REPTIEL: ’n Koudbloedige dier met ’n ruggraat en ’n vel vol skubbe of harde plaatjies. Koudbloedig beteken hul lyf is so koud of warm soos hul omgewing. LANGERAAT Elasmosourusse het baie lang nekke gehad waarmee hulle hul prooi bekruip het. SELAKANT Sê dit so SEE-li-kant Dit beteken Leë ruggraat LEEDSIGTIS Sê dit so leeds-IG-tis Dit beteken Leeds se vis LIOPLEURODON Sê dit so LIE-oe-PLÛ-roe-don Dit beteken Tande met gladde kante SHONISOURUS Sê dit so sjo-nie-SOU-rus Dit beteken Akkedis van die Shoshone-berg TILOSOURUS Sê dit so TIE-loe-SOU-rus Dit beteken Knop-akkedis ZIFAKTINUS Sê dit so zie-FAK-tie-nus Dit beteken Swaardstraal…

AS DIT nie vir paleontoloë was nie, sou ons nooit geweet het van die wonderlike dierasies wat lank gelede op aarde gewoon het nie. Paleontoloë is wetenskaplikes wat fossiele uitgrawe en ondersoek, en so kan hulle geheime uit die oertyd oplos. HOE WERK PALEONTOLOË? Om meer oor die oertyd te leer, bekyk wetenskaplikes fossiele wat in klip gevind is. Paleontoloë soek versigtig na stukkies been in die grond of in klippe. As hulle iets vind, soek hulle in die omgewing daar naby om te kyk of daar nog fossiele is. Daarna word die klip of rots waarin die fossiel gevind is, verwyder en na hul laboratorium geneem. In die laboratorium word dit versigtig uit die klip gehaal en skoongemaak. ’n Lys word gemaak van wat alles gevind is. Dan begin…

ZUUL Sê dit so ZOEL Dit beteken Hy is genoem na Zuul, ’n monster in die 1984-fliek Ghostbusters. Lengte 6 meter Gewig 2 500 kg Kos Plante Dié nuwe soort ankilosourus is in 2017 bekendgestel SIAMRAPTOR Sê dit so SIE-am-RAP-tor Dit beteken Dief van Thailand Lengte 7,5 meter Gewig 4 500 kg Kos Vleis Dié gevaarlike roofdier is in 2019 bekendgestel KAMUYSOURUS Sê dit so ka-moe-ie-SOU-rus Dit beteken Goddelike akkedis Lengte 8 meter Gewig 4 500 kg Kos Plante Dié nuwe soort dino is in 2019 bekendgestel – ’n paar jaar nadat sy byna volledige geraamte in Japan ontdek is…

DINOSOURUSSE was nie die eerste diere op aarde nie. Voor hulle was daar spinnekoppe en skerpioene. Later het amfibieë gekom – diere wat op land én in die water kan leef, soos vandag se paddas. Nog later was daar reptiele, soos slange. Die eerste dino’s het 220 miljoen jaar gelede geleef. Daar was allerhande soorte. Party was enorm en ander piepklein. Party het groot horings gehad, ander kon hul lang nekke rondswaai. Maar een van die interessantste feite is dat die dino’s nooit heeltemal uitgesterf het nie. Ons sien elke dag ’n verlangse familielid van hulle in die natuur: voëls! HOE DIE AARDE VERANDER HET Het jy geweet die aarde het nie altyd soos vandag gelyk nie? Vandat ons planeet meer as 4,5 miljard jaar gelede gevorm is, het dit…

OMTRENT 252 miljoen jaar gelede het ’n groot ramp die aarde getref. Amper alle diere en plante het doodgegaan! Dit word Die Groot Doodgaan genoem. Die Groot Doodgaan is dalk veroorsaak deur vulkane wat regoor die Aarde ontplof het. Boonop het die see so warm en suur geword dat byna alle seediere dood is. ’n Paar plante en diere het gelukkig oorleef en stadig maar seker het die lewe op aarde teruggekeer. Vir die heel eerste keer het dinosourusse op die aarde begin leef: eers op land, maar later ook in die see en in die lug. Die dino’s was destyds maar klein – die heel grotes het eers later gekom. Kom ons ontmoet ’n paar Trias-dino’s. WANNEER WAS DIT? 250-2O0 miljoen jaar gelede ONS EIE DINO Die sinognatus het…

WAT BETEKEN DIT? HERBIVOOR: ’n Dier wat net plante eet PAGIESEFALOSOURUS Sê dit so pa-gie-SÊ-fa-loe-SOU-rus Dit beteken Dikkop-akkedis KENTROSOURUS Sê dit so KEN-troe-SOU-rus Dit beteken Stekel-akkedis IGUANODON Sê dit so ie-GHWA-noe-don Dit beteken Iguana-tand-akkedis AMARGASOURUS Sê dit so a-MAR-ga-SOU-rus Dit beteken Akkedis van La Amarga (La Amarga is in Argentinië) TERIZINOSOURUS Sê dit so tê-rie-ZIE-noe-SOU-rus Dit beteken Sens-akkedis PLATEOSOURUS Sê dit so PLA-tie-oe-SOU-rus Dit beteken Breë akkedis…

WAT BETEKEN DIT? KARNIVOOR: ’n Dier wat meestal ander diere eet HELP! Hier val ’n tirannosourus ’n diplodokus aan. BARIONIEKS Sê dit so ba-rie-OO-nieks Dit beteken Swaar klou HERRERASOURUS Sê dit so hê-RÊ-ra-SOU-rus Dit beteken Herrera se akkedis. Herrera was die boer wat die dino se beendere ontdek het. SERATOSOURUS Sê dit so sê-RA-toe-SOU-rus Dit beteken Horing-akkedis DILOFOSOURUS Sê dit so di-LÔ-foe-SOU-rus Dit beteken Akkedis met twee kuiwe UTAHRAPTOR Sê dit so JOE-ta-RAP-tor Dit beteken Dief van Utah. Utah is in Amerika. TORVOSOURUS Sê dit so TOR-woe-SOU-rus Dit beteken Wrede akkedis…

Sê dit so te-RAN-oe-don Dit beteken Met vlerke, sonder tande AANHOUER Die twee soorte pteranodon wat ons ken, het saam 4 miljoen jaar lank bestaan. WAT BETEKEN DIT? SPESIE: ’n Groep diere of plante wat baie dieselfde is en wat kleintjies kan kry. Die pteranodon was ’n spesie van pterosourusse – met ander woorde hulle was ’n soort pterosourus. FEITE Lengte 2,1 meter Gewig 18 kg Kos Vis in die see, dooie diere op land Kleintjies Alle pterosourusse het eiers gelê. Woonplek Noord-Amerika…

10 Jeholopterus Vlerkspan meter 1 Gewig 4,5 kg SLAGTANDE Hulle het met hul slagtande aan die rug van ’n groot dino vasgeklou en dan sy bloed uitgesuig. 9 Allosourus Lengte 12 meter Hoogte 5 meter Gewig 1 400 kg TANDE KLOUE Hulle het groot dino’s soos diplodokusse aangeval. Hulle kon nie so hard soos T. rex byt nie, maar het hul prooi gegryp met tande wat agtertoe krom. 8 Liopleurodon Lengte 7 meter Hoogte 3 meter Gewig 2 500 kg TANDE VERRASSINGS-AANVAL Hulle kon nie baie vinnig swem nie, maar het hul prooi verras deur skielik te versnel en hul tande in die prooi te slaan. 7 Velosiraptor Lengte 1,8 meter Hoogte 0,8 mete Gewig 18 kg SPO ED Met ’n spoed van 60 km/h kon velosiraptors vinniger as ál hul slagoffers hardloop. 6 Deinonigus…